Lời nói đầu

Trong tập nhạc “Ta Phải Thấy Mặt Trời” (1968) in 11 bài nhạc của Trịnh Công Sơn, trong đó có đến 3 bài với tiêu đề có chữ “Phải”:

+“Ta Quyết Phải Sống”, “Ta Phải Thấy Mặt Trời”, “Chính Chúng Ta Phải Nói”.

Trịnh Công Sơn hô hào mọi người “phải sống, phải thấy, phải nói” và chính anh đã sống dâng hiến trọn đời mình cho tình tự quê hương, anh đã thấy được một đất nước bị ngoại thuộc chia cắt rồi vùng lên đấu tranh giành được độc lập thống nhất, anh đã nói lên được những buồn đau của chiến tranh và sự hân hoan khi được hưởng hạnh phúc hoà bình. Từ sau ngày Trịnh Công Sơn “Giã từ cõi tạm” (4.2001), những chữ “Phải” của anh bổng sống dậy trong tôi và hơn một lần tôi tâm sự với bạn bè lứa tuổi tôi: “Chính chúng ta phải viết về anh”. Đó là mệnh lệnh của trái tim tôi và có lẽ đó cũng là mệnh lệnh trái tim của tất cả chúng ta nên cả nước đã viết về anh. 

Cho đến trước ngày giỗ đầu nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã có năm cuốn sách viết về anh (*) và hàng trăm bài viết khác đăng trên báo - tạp chí, trên các trang Web Internet, phát trên Truyền hình ở trong và ngoài nước. Nhiều tờ báo, tạp chí ra số đặc biệt chuyên đề Trịnh Công Sơn.  Chưa có một nhà văn hoá Việt Nam nào mới qua đời chưa đầy một năm mà đã có đến chừng ấy sách báo và bài viết về họ giống như Trịnh Công Sơn. Tuy nhiên, gia đình anh, bạn bè anh cũng như bạn đọc trong và ngoài nước vẫn chưa thoả mãn, họ cảm thấy người ta mới đề cập đến “hiện tượng” Trịnh Công Sơn chứ chưa nói lên được “bản chất” đích thực của anh. Năm cuốn sách đã ra đời có nhiều cuốn đồ sộ,  đẹp chưa từng có, chứa đựng nhiều tư liệu quý về Trịnh Công Sơn nhưng cũng chỉ là những mảnh đời rời rạc chứ chưa có cuốn nào nghiên cứu trình bày có hệ thống về cuộc đời và sự nghiệp âm nhạc của anh cả.

Cuốn sách Cuộc đời và Sự nghiệp âm nhạc của Trịnh Công Sơn là một công trình lớn thuộc thẩm quyền của Hội Nhạc sĩ Việt Nam, cần phải có tài chánh, thời gian và đặc biệt phải có đầy đủ tư liệu mới thực hiện được. Do đó cuốn sách mà mọi người đang chờ đợi còn lâu mới xuất hiện. Để góp phần cho công trình trong tương lai ấy, những người bạn của Trịnh Công Sơn ở quê anh đang âm thầm làm việc, cố nhớ lại những gì mình biết, ghi lại thành sách để cho người sau tham khảo. Cách làm việc của anh em là viết những gì chính mình biết hay những người chung quanh biết mà chưa hề được ghi lại và chưa hề công bố. Để có được thông tin phong phú, mỗi người viết cố gắng trung thực với trí nhớ của mình, trung thực với những gì mình đã biết, mình đang có trong tay, không vay mượn tham khảo ý kiến của người viết khác. Còn việc đúng sai như thế nào, giá trị đến đâu, các nhà nghiên cứu biên soạn sách sau nầy có thể đối chiếu để tìm ra sự thật và thẩm định giá trị của nó.

Trịnh Công Sơn sinh ra và lớn lên trong một hoàn cảnh bi hùng và rất phức tạp của đất nước. Anh sống gắn bó với cuộc đời nên lịch sử đời anh cũng bi hùng và cũng rất phức tạp không kém. Không thể hiểu Trịnh Công Sơn bằng những ý niệm có sẵn, chung chung. Phải hiểu Trịnh Công Sơn  trong từng hoàn cảnh mà anh đã sống qua với những sự việc cụ thể đã tác động đến tâm hồn anh. Phải như thế mới hiểu được hoàn cảnh từng tác phẩm của anh. Có những việc anh “nói vậy mà không phải vậy”. Anh đã bao giờ thổ lộ anh sáng tác tập Kinh Việt Nam trong hoàn cảnh nào chưa? Có những việc anh muốn giấu nhưng bạn bè anh lại muốn nhắc đến. Bởi vì “giấu đi” thì sẽ không thể hiểu được cặn kẽ hoàn cảnh ra đời của những bài hát để đời của anh. Ví dụ như giai đoạn anh học Sư phạm ở Qui Nhơn và sáng tác bài Biển Nhớ.

Nhìn Trịnh Công Sơn bao giờ cũng thấy anh nhàn nhã, thư thái, từ tốn, mang dáng dấp của người quí phái. Người ta đâu ngờ nhiều khi anh bị dồn vào sự nghiệt ngã mà nếu như không có niềm say mê âm nhạc thì có lẽ anh đã ngã gục trước cuộc đời rồi. Nói lên sự thực nghiệt ngã ấy phải chăng là nói xấu Trịnh Công Sơn? Hay nói lên để thấy nghị lực phi thường của anh và càng khâm phục anh? Nhiều bạn bè lứa tuổi anh, tài năng tầm thường mà được yêu, và họ chẳng thấy có gì hảnh diện cả, trong lúc đó thiên tài âm nhạc Trịnh Công Sơn lại hay nhắc đến chuyện mình không được yêu. Phải chăng nói đến chuyện Trịnh Công Sơn “thất tình” là nói xấu anh? Nếu Trịnh Công Sơn “được tình” thì chưa chắc trong kho tàng tân nhạc Việt Nam có Diễm Xưa, Biển Nhớ, Nguyệt Ca....và nhiều tình khúc khác sau nầy nữa! Và, như chúng ta đã biết có biết bao người đẹp yêu anh, nhưng có được mấy ai còn để lại dáng dấp của họ trong sáng tác của anh đâu?

Từ sau ngày Trịnh Công Sơn qua đời, nhiều dư luận trong và ngoài nước có khuynh hướng “lôi anh về bên nầy”, hoặc “đẩy anh về bên kia”. Đối với Trịnh Công Sơn ai lôi anh thì cứ lôi, ai đẩy anh thì cứ đẩy, “kệ”. Trịnh Công Sơn là Trịnh Công Sơn, ai muốn hiểu sao cứ hiểu. Tuy nhiên, cuộc đời nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã thuộc về lịch sử,  mà đã là lịch sử thì “bên nầy” hay “bên kia” phải được chứng minh bằng tư liệu, tư liệu thành văn và tư liệu sống, nói có sách mách có chứng. Không thể phát ngôn về Trịnh Công Sơn theo cảm tính hay theo một định kiến nào. Cuộc đời và sự nghiệp Trịnh Công Sơn như trên đã nói đang ở trong thời kỳ thu thập tư liệu, ai có tư liệu gì xin cứ công bố, càng nhiều, càng cụ thể càng tốt.

Cuốn sách Trịnh Công Sơn có một thời như thế đang nằm trên tay bạn được phát hành với tư cách là một nguồn tư liệu đầu tay. Giá trị khoa học của tập tư liệu nầy ra sao xin dành cho các nhà nghiên cứu biên soạn sách Cuộc đời và sự nghiệp âm nhạc của Trịnh Công Sơn sau nầy phát biểu.

Một số bài trong cuốn sách nầy đã công bố trên tạp chí Kiến Thức Ngày Nay, báo Lao Động, báo Sài Gòn Tiếp Thị hoặc được đưa vào một vài cuốn sách về Trịnh Công Sơn vừa xuất bản. Do bài viết trong những hoàn cảnh khác nhau nên nếu có những ý trùng lặp kính mong độc giả lượng thứ. Về tên họ và con số năm tháng liên quan đến các nhân vật trong các bài viết đăng trên báo, tạp chí trước đây, nay được bạn đọc góp ý đã hiệu đính chính xác hơn. Ngoài phần của người viết, cuốn sách còn có thêm phần Phụ Lục với một số bài viết và sáng tác ít được phổ biến hoặc nghĩ là đã thất lạc của Trịnh Công Sơn.

Để có được cuốn sách mang tính tư liệu nầy tôi đã được sự giúp đỡ, cung cấp tài liệu hình ảnh của nhà thờ Trịnh Nam Đường, chùa Phổ Quang ở dốc Bến Ngự, các bạn học cùng lớp, cùng trường Sư phạm Qui Nhơn với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (như Lê Thị Ngọc Trinh, Trương Văn Thanh, Nguyễn Hồ, Phan Văn Bình...), của những thầy giáo thời Trịnh Công Sơn dạy học ở B’lao (như cụ Phạm Trung Thành, cô giáo Lê Thị Ngọc Trinh), Hội quán Hội Ngộ làng Du lịch Bình Quới Thành phố Hồ Chí Minh và đặc biệt của nhà nhiếp ảnh Lê Văn Lợi, hoạ sĩ Dương Đình Vinh và thầy giáo dạy nhạc Nguyễn Đình Niêm ở Huế. Tôi xin chân thành cám ơn các vị và các bạn. Mặt dù tư liệu đã được ghi chép thành sách, nếu thấy còn có thể bổ sung thêm nữa hoặc sửa chữa cho tốt hơn nữa, kính mong quý vị và các bạn bỏ chút thì giờ quý báu giúp tôi thực hiện việc sửa chữa và bổ sung ấy.    

Những tác phẩm của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đăng ở Phần Phụ Lục do tôi sưu tầm để bổ sung vào danh sách tác phẩm của Trịnh Công Sơn. Sau khi sách được in ra những tác phẩm ấy thuộc về gia đình của nhạc sĩ. Nếu ai muốn sử dụng lại vào mục đích kinh doanh thì phải được sự đồng ý của người thừa kế hợp pháp gia tài nghệ thuật của Trịnh Công Sơn.

Đối với những người bạn của Trịnh Công Sơn, những người đã từng làm rung động trái tim anh có tên và có hình ảnh trong tập sách nầy nếu có điều gì ngoài ý muốn cho tôi chắp tay xin hai chữ đại xá bởi vì nghề nghiệp nghiên cứu sử của tôi, tôi không thể bỏ qua những con người thực việc thực như thế được. 

Tập sách nhỏ nầy được biên soạn trên cơ sở tư liệu đáng tin cậy nhưng chắc cũng không tránh khỏi được thiếu sót, phiến diện, kính mong các người thân trong gia đình nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, các bạn gần gũi với nhạc sĩ hơn tôi và các bậc thức giả gần xa bổ cứu cho những chỗ bất cập. Lời quê chép nhặt, nếu cuốn sách không có thêm được thông tin gì mới mẽ mà chỉ làm mất thì giờ bạn đọc, xin quí vị và các bạn đại xá cho vậy.

Huế, ngày tháng 6 năm 2002
Nguyễn Đắc Xuân


(*) 1.Trịnh Công Sơn, Một Người Thơ Ca, Một Cõi Đi Về ( Nxb Âm Nhạc và TT Văn Hoá –Ngôn Ngữ Đông Tây, HN. 5.2001); 2.Trịnh Công Sơn Rơi Lệ Ru Người (Nxb Phụ Nữ, HN. Quý II/2001); 3. Trịnh Công Sơn Cát Bụi Lộng Lẫy ( Nxb Thuận Hoá, Huế 6.2001); 4.Trịnh Công Sơn, Người Hát Rong Qua Nhiều Thế Hệ (Nxb Trẻ, 7.2001) và 5.Trịnh Công Sơn, Cuộc Đời, Âm Nhạc, Thơ, Hội Hoạ và Suy Tưởng ( Nxb Văn Nghệ TP HCM, 11.2001).

 
Thư viện sách
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2003
NXB: NXB Văn học
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2010
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2004
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2010
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2007
NXB: Thuận Hóa
123