“Mối tình thơ nhạc 10 năm” của Phạm Duy - Lệ Lan - Kỳ 1
“Mối tình thơ nhạc 10 năm” của Phạm Duy - Lệ Lan hiếm có trong đời sống văn học nghệ thuật Việt Nam” - Chuyện nầy đã đến với tôi rất sớm và từ nhiều mối. Có thể từ những năm cuối của thập niên năm mươi của thế kỷ trước. Thông tin về chuyện tình nầy tôi ghi lại từ nhạc sĩ Phạm Duy trong những trường hợp rất vô tình. Rồi thỉnh thoảng tôi hỏi ông một câu để sếc lại một sự việc đã đến với tôi từ các nguồn đáng tin cậy khác. Tôi biết rõ chuyện tình ấy cho nên sau khi đọc Hồi ký của ông, từ Pháp (1996) qua điện thoại viễn liên tôi hỏi ông : “Chuyện tình thơ nhạc của anh với Lệ Lan sâu đậm và ảnh hưởng đến nhiều nhạc phẩm của anh như thế, đã in ấn tái bản nhiều lần “nhạc Phạm Duy-Thơ Lệ Lan” như thế, sao không thấy anh viết gì trong Hồi ký của anh cả vậy?” Phạm Duy trả lời: “Bà ấy bây giờ sống rất hạnh phúc với một ông chồng biết thương yêu vợ và mấy đứa con ngoan. Tôi không nhắc lại mối tình thơ nhạc với bà làm gì sợ ảnh hưởng đến hạnh phúc của người mình từng yêu mến suốt mười năm”.

Tôi hơi sốc nên nói ngay “Một chuyện có ảnh hưởng đến âm nhạc của anh như thế mà anh không viết, thì em sẽ viết”. Phạm Duy biết tính tôi “nói là làm” nên bảo tôi : “Em là người cầm bút ở trong nước, tùy em!”.  

Vào khoảng cuối những năm năm mươi Thế kỷ XX, trên báo Công Dân ở Huế có đăng chuyện một người đi tắm biển Thuận An vô tình nhặt được một tập thơ viết tay, nét chữ con gái mềm mại ký tên Hàn Lệ Lan hay Lâm Lệ Lan gì đó mà tôi không còn nhớ rõ. Bài báo trích đăng mấy bài thơ mới nói lên một mối tình thơ kín đáo nhưng cũng cháy bỏng. Bài báo làm xôn xao dư luận những người làm thơ ở Huế lúc ấy. Phải chăng vừa xuất hiện thêm một nàng T.T.Kh. nữa sao? Sau đó một thời gian tôi mua được mấy nhạc phẩm của Phạm Duy, trong đó có bài ký tên: nhạc Phạm Duy – Thơ Lệ Lan. Tôi lại nghĩ : Chắc nhạc sĩ Phạm Duy đọc báo thấy thích thơ của Lệ Lan nên phổ nhạc thế thôi. Không ngờ đây là một “chiêu” để hợp thức hóa chuyện quan hệ tình cảm giữa nhạc sĩ Phạm Duy và nàng thơ bé nhỏ Lệ Lan mở đầu cho một câu chuyện tình thơ nhạc tồn tại đến mười năm.

Khoảng cuối tháng 7-1965, sau buổi hội thảo “Bắc Tiến” do chính phủ Thiệu Kỳ tổ chức ở Nhà hát Thành phố Sài Gòn, tôi bị nhiều phe phải úng hộ chính phủ Thiệu Kỳ rượt đánh. Phạm Duy định đưa tôi về ẩn ở nhà một người yêu của anh ở Lái Thiêu. Tôi hỏi người ấy là ai ? Anh đáp “Lệ Lan”. “Trời ơi, Lệ Lan ? Người có thơ được anh phổ nhạc lâu nay phải không?. “Đúng rồi!”. Ngay lúc đó ông N.T.A. - Bộ trưởng Giao thông vận tải, là bạn Phật tử với tôi, cho người đến Nhà hát tìm và đưa tôi về ẩn trong nhà ông trên đường Đoàn Thị Điểm. Tôi chưa kịp về Lái Thiêu, bỏ mất một cơ hội nói chuyện thơ nhạc với Lệ Lan. Gần một năm sau, trong một buổi hát Tâm Ca trong một cơ sở Phật giáo, tôi gặp Lệ Lan. Một người con gái trên hai mươi tuổi không phấn son mà đẹp như một tài tử xi-nê. Cô nàng có đôi mắt thăm thẳm, đôi môi mọng như lúc nào cũng có thể khóc được. Nhưng gặp người đẹp giữa mùa tranh đấu mất còn nên tôi không được chuyện trò gì ngoài mấy câu thăm hỏi.

Phạm Duy – Lệ Lan thời kỳ “đang mơ giấc mộng dài”. Ảnh TL của BS Tâm do BS DĐC cung cấp

Sau đó không lâu tôi về Huế rồi đi kháng chiến. Chuyện tình của Phạm Duy và Lệ Lan nhạt dần trong tâm trí tôi. Cho mãi đến cuối năm 1987, nhân có nhà báo Lê Quý Biên về nước, Phạm Duy viết thư nhờ tôi “lấy dùm anh một bó thư tình và 3 cuốn thơ tình anh gửi nơi anh Lê Ngộ Châu. Về già ai cũng muốn ngó vào dĩ vãng. Em giúp cho Biên trả lại cho César nhé!” (Thư tay viết ngày 14-12-87). Nhưng than ôi, tôi vô TP HCM gặp ông Lê Ngộ Châu tại nhà riêng 160 Nguyễn Đình Chiểu (Q.3) thì được biết hồi cuối những năm bảy mươi có một họa sĩ thế hệ đàn anh của nhạc sĩ Phạm Duy đến thăm và bảo đã được sự đồng ý của Phạm Duy hãy cho ông ta mượn đọc “bó thư tình và 3 cuốn thơ tình” nặng đến 5 ký của Phạm Duy. Lê Ngộ Châu là một người rất tin người, nhất là các bậc trưởng thượng từ Hà Nội vào - tưởng thật, mở tủ lấy bó kỷ vật của Phạm Duy - Lệ Lan đưa cho người họa sĩ già. Và từ đó không còn biết người đó ở đâu để đòi lại nữa. Khi nhận được tin Phạm Duy xin nhận lại bó ảnh màu-thư-thơ tình, Lê Ngộ Châu ân hận vô cùng. Phạm Duy biết Lê Ngộ Châu đã bị lừa, nên chỉ trách nhẹ dạ chứ không giận. Nhiều lần ông nhờ tôi ra Hà Nội tìm giúp cho ông. Nhưng tôi cũng bó tay. Từ đó, mỗi lần ghé thăm ông Lê Ngộ Châu, hai chúng tôi lại nói chuyện về mối tình 10 năm của Phạm Duy với Lệ Lan. Lê Ngộ Châu đã đọc hết bó thư và thơ của Phạm Duy và Lệ Lan. Ông kể cho tôi nghe và bảo tôi: Nếu có dịp có thể viết thành một cuốn tiểu thuyết. Người yêu âm nhạc Việt Nam sẽ rất thú vị khi biết được từ những động thái tình cảm nào giữa đôi tình nhân nầy mà Phạm Duy phổ thơ hay sáng tác nên những bản nhạc tình trong vòng 10 năm (1959-1969) ấy.

Trao đổi với nhà báo lão thành Lê Ngộ Châu (1999) về “chuyện tình thơ nhạc” của Phạm Duy và Lệ Lan  

Rất tiếc bó thư chưa tìm được và Lê Ngộ Châu cũng đã từ giã cõi trần vào ngày 24-9-2006. Tôi viết bài “Mối tình thơ nhạc” nầy một phần để ghi lại chuyện tình hiếm có trong đời sông văn học nghệ thuật Việt Nam, một phần để hiểu sâu sắc hơn âm nhạc của Phạm Duy và một phần cũng để chia sẻ bớt nỗi bận tâm làm mất kỷ vật của bạn của ông chủ báo Bách Khoa Lê Ngộ Châu – người mà thế hệ của tôi ở miền Nam rất quý trọng.

* *

Tình mẹ từ chối lại rơi vào …

Sống ở Hà Nội ở tuổi đôi mươi anh nhạc sĩ “hát rong” Phạm Duy có yêu một người con gái Hà Thành. Người đẹp, lại xuất thân trong một gia đình khá giả nên Phạm Duy chỉ được yêu thôi chứ chẳng được gì. Về sau người đẹp lập gia đình, có con, hạnh phúc. Đến sau năm 1954, Phạm Duy được biết người đẹp đã di cư vào Sài Gòn, vắng bóng chồng, người đẹp chỉ sống với con. Nhớ người xưa, Phạm Duy tìm đến thăm rồi đàn hát thổ lộ tâm sự về những điều ngày xưa không tỏ với nhau được. Người đẹp rất quý trọng người bạn có chút tình cũ nhưng luôn luôn giữ một khoảng cách. Nhiều lần Phạm Duy muốn lấp cái khoảng cách đó bằng âm nhạc, bằng tâm sự, bằng những lá thư tình.v.v. nhưng vô hiệu. Không ngờ tất cả những tình cảm của Phạm Duy dành cho người đẹp đã rung động trái tim của cô con gái còn rất nhỏ của nàng. Không ai ngờ tình yêu dành cho mẹ, bị mẹ từ chối lại rơi vào con – cô bé Lan. Lan đang tập tễnh làm thơ, bắt được nguồn cảm hứng yêu người bạn của mẹ, Lan hạnh phúc vô cùng. Lan thể hiện sự khát khao yêu thương vào thơ và kín đáo gởi đến người bạn của mẹ. Nhận được tình yêu của cô bé – con gái của bạn mình - qua thơ, Phạm Duy vô cùng xúc động và bất ngờ. Cho đến năm 1959, đã có hàng chục người đẹp “lao tới” và không bao giờ quên nhau, nhưng chưa từng có một người nào trẻ và xuất hiện trong một hoàn cảnh “trớ trêu” đến như thế. Phạm Duy rất đắn đo, nhưng rồi ông bị cô bé thơ ‘tấn công” bằng thơ liên tục. Dần dần, hình ảnh cô bé - con của người mình yêu cũ, mờ dần và hiện lên trong tâm trí ông hình ảnh tác giả của nhừng bài thơ tình yêu ông. Yêu Lệ Lan làm cho tâm hồn ông trẻ lại, thăng hoa, ông được sống với một mối tình thơ nhạc vô cùng lý tưởng. như ông viết trong Hồi ký tập 3, tr. 247: “…cuối tuần lái xe đi đón người tình rồi chúng tôi ngồi trong xe hơi hay trên một bãi cỏ hoang ở vùng ngoại ô, nói với nhau những chuyện cao xa, thơ mộng”. Ông ghi lại sự trong sáng, hạnh phúc êm đềm đó trong bài Ngày Đó Chúng Mình.    

 Ngày đó có em đi nhẹ vào đời

Và mang theo trăng sao đến với lời thơ nuối

Ngày đó có anh mơ lại mộng ngời

Và xe tơ kết tóc - giam em vào lòng thôi

Ngày đôi ta ca vui tiếng hát vói đường dài

Ngâm khẽ tiếng thơ, khơi mạch sầu lơi

Ngày đôi môi đôi môi đã quyết trói đời người

Ôi những cánh tay đan vòng tình ái

Ngày đó có ta mơ được trọn đời

Tình vươn vai lên khơi - tới chín trời mây khói

Ngày đó có say duyên vượt biển ngoài

Trùng dương ơi! Giữ kín cho lâu đài tình đôi […]

Được Phạm Duy yêu, được trân quý, Lệ Lan vô cùng hạnh phúc. Lệ Lan là nguồn cảm hứng cho âm nhạc Phạm Duy. Ngược lại, tình yêu của Phạm Duy cũng là nguồn cảm hứng cho thơ Lệ Lan. Lệ Lan  Năn Nỉ cuộc đời đừng có “lay” động cô, đừng làm gián đoạn giấc mơ hạnh phúc tuyệt vời mà cô đang trải qua:

Tôi đang mơ giấc mộng dài

Đừng lay tôi nhé cuộc đời chung quanh

Tôi đang nhìn thấy màu xanh

Ở trên cây cỏ rất lành rất thơm

Tôi đang nhìn thấy màu hồng

Của tôi thay đổi luôn luôn theo trời

Hoàng hôn màu đỏ mây tươi

Bình minh nắng trắng ấm trôi vào lòng

Những vì sao tím rất trong

Mảnh trăng vàng rỡ chờ mong tôi nhìn

Tôi đang nhìn thấy trong tim

Tình yêu bay những con chim tuyệt vời

Đừng lay tôi nhé cuộc đời

Tôi còn trẻ lắm cho tôi mơ mòng.

Nhận được bài Năn Nỉ, Phạm Duy phổ nhạc ngay, lấy câu thơ mở đầu làm tựa đề ca khúc Tôi đang mơ giấc mộng dài. Lời thơ rất đẹp, Phạm Duy chỉ sửa và thêm bớt một vài từ, âm nhạc dạt dào, thanh thoát, mê ly. Thật là một bài ca hạnh phúc. Đây là ca khúc phổ thơ Lệ Lan được nhạc sĩ Phạm Duy “ưng ý” nhất.  Trích:

[…]

Đoạn mỏ đầu nhạc phẩm Tôi Đang Mơ Giấc Mộng Dài

Lời ca:  

Tôi đang mơ giấc mộng dài

Đừng lay tôi nhé, cuộc đời chung quanh

Tôi đang nhìn thấy màu xanh ở trên cây cành trôi xuống thân mình

Tôi đang nhìn thấy màu hồng ở khắp nẻo đường nhẹ thấm vào hồn

Từ bình minh tươi mát, về hoàng hôn thơm ngát

Làn gió đưa hương đời vào chứa chan lòng tôi

Tôi nghe từ cõi đời vui vượt qua đêm dài lên tới sao trời

Tôi nghe từ cõi lòng người lời nói bồi hồi tìm kiếm ngọt bùi

Và nhìn thấy trong tim, tình yêu nở những con chim

Nở những con chim tuyệt vời

Đừng lay tôi nhé cuộc đời

Tôi còn trẻ dại cho tôi mơ mòng.

Bài thơ của Lệ Lan rất dễ thương, thơ ngây, hồn nhiên. Được Phạm Duy phổ thơ biến nó thành một tác phẩm hay, thoang thoảng một chút triết lý của một chuyện tình đẹp. Một cô bé mới tập làm thơ bổng dưng trở thành một tác giả đứng ngang hàng với một nhạc sĩ đứng hàng đầu trong xã hội lúc đó làm cho Lệ Lan mê mẫn tinh thần. Lệ Lan mê nhạc Phạm Duy, mê chuyện tình giữa bà mẹ và người nhạc sĩ tài hoa và mê Phạm Duy là người đã thực sự tung Lệ Lan bay bổng lên giữa “chín tầng mây khói”. Với một tâm hồn lãng mạn, yêu thơ và được yêu như thế, Lệ Lan có thể hy sinh tất cả, bất chấp tuổi tác, bất chấp chuyện san sẻ tình của mẹ để lấy cuộc tình nầy. Và, mối tình thơ nhạc ấy tiếp tục như thế nào và có bao nhiêu tác phẩm âm nhạc nữa ra đời?

(Kỳ sau: Gặp nhau trong hơi thở của cuộc đời)

Gác Thọ Lộc, 29-11-2012

Nguyễn Đắc Xuân

 
 
Các bài Triều Nguyễn và Huế xưa khác
Các bài Phóng sự - Bút ký
Các bài Với tác giả ngàn lời ca
Các bài Bài mới viết